Rabu, 24 April 2013

Cikabuyutan



Ngaran (tempat ) Cikabuyutan tètèla lain ngan saukur di Banjar (Ciamis) wungkul, tètèla ampir  di unggal tempat ogè aya. Di Bogor sorangan aya Cikabuyutan anu pernahna di Kalurahan  Baranangsiang, ayeuna mah tukangeun pisan Botani Square.
Di tempat èta aya kobak di sahandapeun tangkal sukun. Aya carita “ahèng” sabudeureun Cikabuyutan ieu tèh, sakumaha kaalaman ku Mang Adun (ngaran samaran) pensiunan panghulu (Lebè) anu gawèna purah ngawinkeun jalma. Kira-kira taun 1968, Mang Adun (keur lèlèngohan kènèh) katarajang panyakit eksim, suku jeung awakna  bunyanyahan, bengeutna ngandelan. Teuing geus sabaraha dokter didatangan, tapi nya kitu tèa, panyakitna tèh can diparengkeun cageur. Hiji peuting, anjeunna ngimpi didatangan ku nini-nini anu nyebutna tèh ti Kampung Manggis. Nini-nini èta ngajelaskeun yèn lamun hayang cageur panyakit Mang Adun tèh kudu diubaran ku daun duduitan sarta dipandikeun di Cikabuyutan samèmèh shalat Jumaah. Ngarasa panasaran Mang Adun tèh nanyakeun ka kolotna, ngeunaan impianana.
“Bener nini manèh tèh dikuburkeunana di Kebon Manggis,” ceuk bapa Mang Adun. Singket carita, kira-kira jam dalapan isuk, Mang Adun ngajugjug ka Cikabuyutan, gebrus mandi bari dibalur ku daun duduitan meunang nutuan.
“Alhamdulillah, poè katilu tèh borokna cageur, anu ngadagleg dina beungeut ogè morolok. Cageurna tèh  teuing pèdah ku akar sukun, atawa cai èta mèmang mustajab, ”pokna tèh daria.
Cikabuyutan atawa istilah Kabuyutan dina sajarah Sunda geus aya sakurangna mangsa munggaran abad ka-11 M. Prasasti Sanghyang Tapak anu dijieun kira-kira taun 1006-1016 M, nerangkeun yèn Prabu Sri Jayabupati (Raja Sunda) geus netepkeun sabagian  tina wewengkon walungan Sanghyang Tapak, minangka kabuyutan, nyaèta tempat larangan sarta kudu dihormat ku sakabèh rahayatna. Kabuyutan anu kecap dasarna buyut mibanda dua harti nyaèta nerangkeun turunan anu ka opat (anak ti incu) sarta pantangan, tabu alias cadu atawa pamali.  Kecap ieu ogè bisa dihartikeun kana tatali karuhun, waktu anu kacida lilana, jeung naon waè anu dianggap karamat atawa suci.
Barang-barang paninggalan para karuhun ogè remen dianggap kabuyutan, misalna goong kabuyutan.  Kabuyutan dina prakna leuwih nunjukkeun kana tempat anu dianggap mibanda komara gaib (kakuatan) anu wujudna bisa mangrupa wangunan, tempat anu pinuh tatangkalan. Contona  wewengkon Kanèkès di Banten. Dina harti sèjèn (filolog) kabuyutan leuwih dima’naan skriptorium, nyaèta tempat pikeun nyieun jeung nyimpen naskah heubeul diantarana Kabuyutan Ciburuy, di Gunung Cikuray, Kabupaten Garut. Ngeunaan Kabuyutan ieu ogè  kungsi disebutkeun ku Bujangga Manik  anu eusina nyebutkeun yèn Talaga Warna  anu mangrupa hulu Ciliwung tèh kabuyutanana Pakuan.
'Sadatang ka Bukit Ageung: eta hulu Cihaliwung, kabuyutan ti Pakuan, sanghiang Talaga Warna."   Anu disebut Bukit Ageung anu aya di puncak pastina tèh Gunung Gedè. Jadi boh Talaga Warna atawa Gunung  Gedè (Ageung) geus aya jaman  Karajaan Pajajaran anu purasabana Pakuan tèa. Ngeunaan hal ieu aya ogè anu nyebutkeun yèn Bukit Ageung jeung Talaga Warna anu disebut ku Bujangga Manik tèh sarua jeung Talaga Rena Mahawijaya (sakumaha anu disebutkeun dina prasasti Batutulis) sedeng Gunung Ageung disaruakeun jeung Badigul tèa. Urusan Kabuyutan ieu di jaman baheula kacida dihormatna,  dina Amanat Galunggung disebutkeun kalayan teges yèn kabuyutan kudu dijaga, Raja anu teu bisa ngarawat jeung ngarumatna di wewengkon kakawasanana, leuwih hina tibatan kulit lasun (careuh) anu geus dipiceun dina wadah runtah. Ieu tangtuna siloka pikeun urang sarèrèa. Kahareup bakal kanyahoan, naha wewengkon Tugu Kujang kaasup kabuyutan, atawa supata baheula tèh lumaku kènèh nepi ka kiwari?  Kaasup anu dicaritakeun dina Pantun Bogor, anu diantarana bakal aya anu patingkodongkang ngawarah anu calutak. Sabab lamun dititènan tètèla wangsit Siliwangi anu “diucapkeun jeung (ditulis) ratusan taun katukang tèh, geuning loba karandapan di jaman kiwari. Tah kitu !
 Wallahualam bissawab. (Tina sababaraha sumber)//tina Jurnal Bogor


Ageman Baheula



Keur uplek ngobrol jeung Ki Madi ngeunaan kajadian ujian anu geus jeung kakara lumangsung di sakuliah Nusantara.  Dina tipi jeung sababaraha Koran, dibèjakeun yèn aya guru jeung kapala sakola anu ngantepkeun muridna nyaronto. Puguh wè, jadi teu kaharti tah, kalakuan samodèl kitu tèh. Sabab pangna dilumangsungkeun ujian bareng, bari jeung soalna sarua tèh, pikeun nganyahokeun geus nepi ka mana urusan pendidikan tèh. Naha geus sarua hasilna atawa kualitasna di unggal daèrah, ulah nepi ka emblog-emblogan jiga cèt anu dibahèkeun kana tèmbok. Tapi lamun anu diudagna ngan saukur lulus wungkul bari jeung teu ngèndahkeun aturan mah, minangka totondèn yèn dunya pemdidikan tèh geus dianggap gagal, sakurangna dina urusan ahlak.  Sabab ku diantepkeun dina nyonto ogè, sarua jeung geus nitah murid-muridna ngahalalkeun sagala cara, nu penting lulus. Ieu kitu gambaran hasil pendidikan tèh? Anu teu ngajarkeun sikep kajujuran, jeung ngatik sangkan barudak sakolana tanggungjawab kana polahna sorangan? Sabab pan meureun maranèhanana tèh dina hiji waktu mah bakal jadi pamingpin ngagantian anu ayeuna keur nyekel kalungguhan. Keur uplek, jol Ujang Kèmèd, datang tuluy milu ngariung.
 “Sanès ieu tèh Ki, hoyong tumaros, seueur jalmi anu nyebatkeun ageman Sunda Wiwitan, èta tèh anu kawas kumaha tèa, Ki?” manèhna nanya,  teu gugur teu angin, teuing kasandingan “jurig “ ti mana tah.
“Kabeneran pisan, euy kamari aya incu datang catetan  ngeunaan Sunda wiwitan cenah mah meunang ngunduh tina internet,  ti Wikipedia, sok tah baca sing tarik. Sakalian kami ogè hayang nyaho,”saur Aki Madi bari ngasongkeun kertas sababaraha lambar, ku Ujang Kèmèd  diilo tuluy dibaca. Sunda wiwitan bisa dihartikeun Sunda munggaran, Sunda mimiti,  asli atawa sajati nyaèta agama atawa kapercayaan  sesembahan kana kakuatan alam jeung karuhun anu dilakonan ku urang Sunda buhun, diantarana aya di Kanèkès, Lebak, Banten Kidul, Sukabumi, Kampung Naga jeung Cigugur.  Ceuk anu ngagemna, Sunda Wiwitan ieu geus  aya samèmèh datangna agama Hindu jeung Islam. Dumasar kana katerangan ti puun kampung Cikeusik mertèlakeun yèn urang Kanèkès lain panganut agama Hindu atawa Budha,tapi animisme, tapi kabèhdieunakeun kapangaruhan Hindu jeun Islam. 
Dina  Carita Parahyangan  ajaran  ieu disebut Jatisunda.  Ajaran Sunda  wiwitan nempatkeun Sang Hyang Kersa (Nu Maha Kawasa) atawa Nu Maha Kawasa ogè disebut Batara Tunggal , Batara  Jagat atawa Batara Seda Niskala.  Manten-NA lumahing di  Buana Nyungcung, sedeng manusa  jeung mahluk sèjènna nyicingna  Buana Pan Tengah, sedeng anu panghandapna Buana Larang (naraka). Antara Buana Nyungcung jeung Buana Tengah, aya 18 lapis alam, pangluhurna Bumi Suci Alam Padang (alam khayangan, Mandala Hyang). Anu kadua ti luhur nyaèta  tempatna Sunan Ambu Nyi Pohaci Sanghyang Asri. Sang Hyang Kersa sorangan nurunkeun tujuh batara ka Sasaka Pusaka Buana, anu pangkolotna Batara Cikal tur dianggap karuhun  urang Kanèkès.  Dasar ajaran Sunda Wiwitan nyekel dua poko nyaèta cara ciri manusa jeung ciri bangsa.  Dina  ciri manusa  aya lima perkara, welas asih, undak usuk, tatakrama, budibasa jeung budaya. Sanajan dina cara ciri bangsa basana umum, tapi dina ajaran Sunda Wiwitan aya bèdana nyaèta, rupa, adat, basa,aksara jeung budaya. Sakumaha aanu aya dina kitab Sunda Wiawitan nyaèta Siksa kanda(ng) Karesian.  Agama ieu dina prak-prakanana ngalaman  “kamajuan” pikeun ngahormat tempat-tempat anu dianggap suci jeung karamat kayaning kabuyutan anu disebut Sasaka Pusaka Buana jeung Sasaka Domas, sarta tumut kana papatah dina tatanèn, dina ajaranana loba larangan atawa pamali. Pamali anu ceuk urang Kanèkès mah buyut tèa.
“Tah aturan-aturan ieu anu diamalkeun ku urang Baduy Jero,” Ujang Kèmèd, tuluy ngarènghap bangun nu cape. Tepi ka ayeuna, ajaran èta tèh masih kènèh diagem jeung dilaksanakeun, ceuk paribasana mah teu unggut kalinduhan, gedag kaangina, angger tumut tumuhu kana ajaran karuhunna baheula.
“Anu hèbatna, urang ditu mah teu wawuheun jeung silih sikut, silih hakan, silih jorag jeung sasamana. Bèda pisan jeung manusa ayeuna, anu cenah leuwih boga adab jeung palalinter.”

Kamis, 03 Januari 2013

Dina Dada Ieu





Dina  ieu dada,
anjeun kungsi nyangsaya, bari dareuda
neumbleuhkeun kapeurih
balilihan ceurik
nyegruk ngumbar cimata
bari jangji bakal satia

di tangkal di jero kebon raya
aya gutrut jangji pasini
gurat  ciri asih,
ku tungtung balati gumetih
mudal tina tungtung ramo
hamo rek poho
cinta ukur nu duaan..

Sanajan  rajutan asih urang duaan
ukur sorangan nu leukeun ngayoman
darana lantis ku peurih
harepan angger lewang
mapay jalan sorangeun
naha bet netek taya mudunna
rajeun jumerit,
ukur kalbu  nu ngaheungheum


jatandra sabar mudal teu katahan
ngagugudug  ngaberung nafsu
nampa  ondangan handapeun panto
bagya  dipapaes imut
reueus jeung bagya
ngarendeng jeung jajaka
nu cenah   kungsi ngagudawangkeun hate jero…

Dada ieu nu kungsi kakeclakan cimata
ukur ngagugudag rasa, nu teu pernah kedal

Milih Nu Mana?



Rèngsè mapag taun anyar 2013, dua sobat anu geus lila teu kapanggih saentas lulus ti SMP, Uhro jeung Umar  sosonoan di lemburna.  Uhro, ceuk ukuran dunya mah, kawilang sukses, hareupeun jeung tukangna ngaranna rèmbèl ku gelar akademik, atuh usahana anu dijalankeun ku pamajikanana ogè maju, imah kolot jeung mitohana diwangun, malah beunang disebutkeun pangagrèngna. Anak-anakna maju, nu dua geus gawè di pausahaan luar nagri anu dua deui keur tolab èlmu di luar nagri. Basa keur taun anyar kamari sakabèhna ngumpul di imah aki jeung ninina. Ah, pokona mah kulawarga Mang Ahyad tèh (bapana Uhro) tèh ngajelegedeg jadi kulawarga anu dipakasèrab di lembur èta mah.
Umar mah, hirupna teu jauh di Bogor, èstu ulukutek di lembur. Saentas lulus kuliah tèh ngalamar di salah sahiji pausahaan di Bogor, teu beunang disebutkeun jamuga, ka kantorna cukup kana motor anu geus taunna ogè taya catetanana. Imahna basajan, alus henteu gorèng henteu. Anak-anakna sarua opat, anu dua jadi guru, nu saurang keur kuliah di paguron nagri luhur di Bogor, nu bungsu mah, milih masantrèn. Ku Bapana kungsi ditanya, kunaon milih masantrèn. Jawabna tèh basajan, bisi ema jeung bapa maot taya anu bisa ngaji jeung ngadu’akeun. Ukur sakitu, teu kurang teu leuwih.
Teuing pèdah  Kang Uhro mah sapopoèna jeung jalma modern atawa mèmang hirupna remen di luar nagri  kitu ogè anak-anakna. Sawaktu anak-anaka kapanggih jeung bapana tèh, ukur ngomong Hai Dèd, kitu ogè ka sobatna, Umar, ukur ngulangkeun leungeun. Malah basa anakna Umar anu opat sina nyium leungeun Umar sakumaha anu diajarkeun ku Umar ka anak-anakna, Uhro mah, rada bibirigidigan, siga anu jarijipen.
“Sorry euy, di kulawarga kuring mah, tara kikituan tèh?’ tèmbal Uhro, basa ditanyakeun ku sobatna Umar tèa. Derekdek wè Uhro nyarutakeun yèn di imahna mah, beunang disebutkeun demokratis pisan, kaasup urusan agama.  Rèk milih agama anu teu sarua jeung kolotna ogè,  teu jadi pasualan. Nu penting manèhna bisa hirup macakal, ngarasa bungah.
“Tah diantara anu opat tèh, anu sarua jeung kuring sarta indungna ngan ukur nu cikal,”pokna tèh, èntèng pisan.  Puguh wè, Umar mani ngajenghok, tètèla sobatna tèh geus robah pisan. Padahal keur di SMPna, pangdipikanyaahna ku guru-guruna tèh. Salian ti pinter dina urusan pelajaran sakola manèhna tèh kawèntar jago ngaji rajin ka madrasah jeung remen ngawakilan lemburna lamu musabaqoh. Naha pèdah manèhna kawin jeung urang bulè kitu, nepi  imahna nganut dèmokrasi samodèl kitu, kaasup urusan agama?
Padahal indung manèhna jeung indung Umar, sarua sapangajian, sarua “galak”na dina ngadidik anak, hususna dina urusan shalat. Mangsa indungna aya kènèh, sok remen nyaritakeun yèn Indungna Uhro mah nepi nyeprèt ku nyèrè lamun Uhro teu daèkeun ka masigit. Lamun kitu mah teu anèh mangsa, Mang Ahyad, bapana Uhro remen ceurik di imahna, yèn incu-incuna geus teu daèkeun nyium leungeun aki-ninina, tanda ngahargaan ka nu jadi aki. Sumawonna, daraèkeun ngalabring ka masigit mah.
“Bagya rasana lamun indit ka masjid tèh babarengan jeung anak incu.”pokna tèh bari nyusutan cipanon. Umar teu wanieun balaka, yèn lamun incu-incuna tèh agamana teu sarua jeung aki-ninina. Teu salah-salah teuing tah, omongan anak bungsuna mangsa rèk masantrèn, yèn ambèh bisa ngaji jeung ngadu’akeun lamun indung bapana geus taya dikieuna. Tiap jalma mèmang geus milih jalan sorangeun sèwang-sèwangan, teu bisa dipaksa-paksa kudu ka dinya. Ukuran kasuksèsan ogè kumaha ceuk pamanggihna, aya anu boga pamadegan nu penting anakna bisa gawè hirup macakal, imahna alus, sigrong, urusan ka mana manèhna mangèran, teu jadi ukuran. Aya ogè urusan anak, nu penting bisa mandiri, tapi agama nomet hiji, teu meunang ninggalkeun kawajiban, komo nepi pindah agama mah. Teu saeutik anu lolongsèran sangkan ulah ninggalkeun tali paranti karuhun, budaya jeung basana, tapi loba anu teu paduli sama sakali. Teu langkung, bade kamana  jeung numana. Kawas Uhro jeung Umar./Tina Jurnal Bogor

Deudeug Teuing Basa Daerah



Ngabandungan jeung merhatikeun kurikeuleum taun 2013, anu rèk ngaleungitkeun basa daèrah kaasup basa Sunda tangtuna, ku Mentri Pendidikan Nasional ayeuna, Prof. Dr.Ir Muchammad Nuh,  aya ku araranèh pisan. Kanyataan nu aya, sanajan geus dijadikeun muatan lokal sarta diajarkeun di sakola ti mimiti di SD, basa-basa daèrah tèh rada arang digunakeun, kaèlèhkeun ku basa deungeun. Geura wè talingakeun, kursus basa Inggris, Perancis jeung basa lianna ngaleuya di unggal tempat, ari kursus basa Sunda, teu hiji-hiji acan. Lamun enya kitu kajadianana, beunang dipastikeun basa-basa daèrah anu aya, bakal leuwih cepet caremna, sigana tèh moal nepi lima puluh taun kahareup, Ma Enok anu cicing di lembur singkur (lain Ma Enok anu bogoheun ka Haji Muhidin) nitah incuna tèh bakal ku basa Indonèsia, malah bisa jadi basa Inggris. Boa ngaran incuna ogè, lain Ujang atawa Dadang (hè..hè..) tapi diganti ku Michaèl, Jack atawa Gabriele. Sabab, gèngsi tèa.
Padahal, Unesco sorangan geus netepkeun yèn tanggal 21 Februari mangrupakeun Poè Basa Ibu Internasional anu dilumangsungkeun di Bangladesh tanggal 17 November 1999.  Panetepan tanggal 21 Februari pikeun Dinten Basa Indung, tèh lain ngan saukur padu heuay, nyarita tanpa nyata, catur tanpa bukur, tapi hasil panalungtikan. Diantarana nyebutkeun basa-basa anu aya geus mimiti laleungitan, kusabab nu ngagunakeunana beuki saeutik jeung teu dipalirè ku nu ngagunakeunana. Sakumaha anu dipikanyaho, sistim disiplin di nagara urang masih kènèh kumaha anu dibarendo, atawa paternalistik, sieun ku atasan, sanajan pingpinanana teu eucreug ogè, bawahanana miluan ngarojong ( Di jaman kiwari loba kènèh anu leuwih sieuneun ku atasan ti batan ku Nu Maha Kawasa). Sakumaha anu dicaritakeun ku Kang Dedy (salah saurang PNS), sawaktu manèhna manggih  kacurangan babaturanana, tur mènta sangkan èta buru-buru dibèrèsan, sabab ngarugikeun nagara.
“Anu mecleng tèh anu rèk ngabenerkeun, lain anu dibenerkeun. Teu salah lamun aya anu nyebutkeun anu jujur bakal hancur, karasa ku kuring sorangan,”pokna tèh.  Tah patali jeung sistim “kabapaan” tèa, hiji kawijakan moal bisa di(jalan)keun, urang kudu ngaku yèn Jokowi, Walikota Solo anu ayeuna Gubernur DKI Jakarta leuwih Nyunda tibatan pamingpin  urang Sunda. Nyunda di dieu hartina lega, diantarana  ngarojong kana budayana sorangan. Sawaktu jadi Walikota Solo, Kang Joko marèntahkeun ka sakabèh bawahanana, sangkan marakè pakèan adat Jawa dina poè Kemis. Di Jakarta, ayeuna anjeunna ogè meredih sangkan rèngrènganana ngagunakeun pakèan adat Betawi sarta basa Betawi. Parèntah èta dikaluarkeun pikeun ngamumulè basa jeung budaya warisan karuhun, sangkan henteu leungit.  Di urang kumaha ? rarasaan tèh bèda pisan jeung anu dipigawè ku Kang Mas Joko Widodo (dua jempol tah pikeun anjeunna). 
Patali jeung leungitna basa daèrah dina kurikeuleum tèa, sarua wè jeung nyieun jalan tol pikeun kamusnahan basa daèrah. Eukeur mah dina poè basa indung sa-dunya ieu tèh, arang anu mièling, ayeuna mah jadi katutuh katurug, atawa sudah jatuh tertimpa tangga. Puguh wè karasana tèh seueul pisan, saur Mang Tatang, RT Lampu Beureum mah, asa ditonjok ku halu bèngkok, cenah. 
Kitu ogè jelas pisan dina Al Qur’an hususna dina surat Ar.Rum aya 20, anu tarjamahan bèbasna  jeung di antara tanda-tanda kakawasaan-NA, nyaèta nyiptakeun langit jeung bumi sarta rinèka basa jeng warna kulit. Satemenna dina anu kitu tèh, bener-bener ayana cicirèn pikeun jalma-jalma anu nyararaho (pinter).
Di Bandung, dina tanggal 31 Desembèr taun kamari aya kagiatan pikeun nolak kana kurikeuleum anu rèk ngaleungitkeun basa daèrah. Pastina anu darèmo tèh sadar, yèn lamun leungit basana, bakal leungit budayana, ancur budayana bakal musnah bangsana. Ah, hanjakal pisan nya, lamun èngkè, sapuluh atawa dua puluh taun kahareup, sakabèh cicirèn bangas anu kungsi aya di nagara ieu, bakal kaleungitan jatidirina, sabab pan basa tèh salah sahiji jatidiri lin? Urang Inggris make basa Inggris, Urang Perancis keukeuh ngagunakeun basana, urang Sunda, Jawa, Batak jeung sèkèsèlèr sèjènna di Indonèsia ? sigana tèh bisana ukur basa Indonèsia jeung basa Inggris wungkul. Nuhun ah Pa Menteri !(Tina Jurnal Bogor)